بر شيعيان شديدتر و علما پراكنده شده بودند . آرامش وجود نداشت . در اين بحران ، مير حامد حسين شمع فروزان علوم اسلامى را در دامن خود پنهان كرده ، از حوادث روزگار در امان نگاه داشته ، و در حال پيشرفت كارهاى علمى خود بود . وى كتابخانه‌اى باارزش بنا كرد ، دائرة المعارف عظيمى دربارهء اختلافات شيعه و سنى نوشت ، و راه جديدى براى بحث و تحقيق پيدا كرد . علوم روايت و درايت را تا حد اجتهاد گسترش داد ، مناظره و استدلال را احيا كرد ، و در فن تحرير و اظهارنظر در روايات روش جديدى را پيش گرفت . « 1 » علامه شيخ آقا بزرگ تهرانى مىنويسد : « كتابهاى باعظمت او ، درياى ژرف‌انديشى و باريك‌بينى را پرموج كرده است و هركس به آثارش بنگرد ، درمىيابد كه او درياى بيكرانى است كه ساحل ندارد » . « 2 » مدرس خيابانى مىنويسد : « برخى از بزرگان تصريح كرده‌اند كه تأليفات وى ، به 200 جلد مىرسد » . « 3 » تأليفات وى بجز عبقات ، عبارتند از : 1 . استقصاء الافهام و استيفاء الانتقام : اين كتاب ، در 10 جلد و به فارسى است ، و مدت شش ماه تأليف آن طول كشيد . اين كتاب ردى بر كتاب منتهى الكلام حيدر على فيض آبادى حنفى است كه در رد شيعيان و در موضوع تحريف قرآن و وجود امام زمان نگاشته شده بود . فيض آبادى مىپنداشت كه كس را توانايى پاسخگويى به كتابش نيست و ادعا كرده بود كه اگر همهء شيعيان از پيشين و پسين گردهم آيند ، نمىتوانند به كتابش پاسخ دهند . اما مير حامد حسين ، اين فرزند

--> ( 1 ) . مرتضى حسين ، مطلع انوار ، ص 179 . ( 2 ) . تهرانى ، نقباء البشر ، ج 1 ، ص 349 . ( 3 ) . مدرس خيابانى ، ريحانة الادب ، ج 3 ، ص 432 .